Op deze pagina's vindt u inhoudelijke informatie over het hele gebied rondom het overlijden. Hoe kunt u er voor zorgen dat uw uitvaart of die van een naaste naar uw wens verloopt. Welke uitvaartmogelijkheden zijn er en hoe legt u ze vast? Welke vormen van terminale zorg bestaan er? Welke administratieve zaken kunt u van te voren regelen voor een soepele afwikkeling na overlijden? Wat kunt u verwachten in de periode van rouw? En welke rol speelt u als consument, patiënt, nabestaande in dit hele proces?

Regisseur van uw eigen leven
Mensen van deze tijd willen liefst zoveel mogelijk hun zaken zelf regelen en bepalen. Die autonomie hoeft in de laatste levensfase niet opgegeven te worden. Bedenk wat uw persoonlijke wensen zijn en leg ze vast. Denk daarbij ook aan degenen die bijvoorbeeld qua inkomsten of emotioneel nauw bij u betrokken zijn.

De informatie is ingedeeld in:

* Vóór het overlijden (administratief, vastleggen van de uitvaartwensen, zorgmogelijkheden)
* De uitvaart (administratief, verzekering, verloop van de uitvaart en mogelijkheden tot eigen vormgeving)
* Na het overlijden (administratieve afwikkeling door de nabestaanden, rouw)

Elk moment heeft zijn eigen keuzemomenten en een adreslijst.

Vóór het overlijden

Wat zijn uw uitvaartwensen? Wat wilt u dat er na overlijden met uw lichaam gebeurt? En met uw geld en bezittingen? Wie krijgt de voogdij over de kinderen?
U kunt zich indekken tegen de financiële gevolgen van een overlijden door middel van een verzekering.
Ook zijn er principiële vragen zoals: Wilt u medische (experimentele) doorbehandeling of kiest u voor alternatieve geneeswijzen? Waar wilt u sterven en wie wilt u om u heen en welke zorgmogelijkheden zijn er in de terminale fase? Hoe staat u tegenover euthanasie? Bij wie zoekt u emotionele steun? Welke praktische zaken wilt u regelen voor overlijden?

Administratieve handelingen
Een aantal zaken kunt u vastleggen zodat u zeker bent dat ze verlopen op de manier die u voor uzelf en uw nabestaanden wenst.

* In een testament kunt u bij de notaris vastleggen aan wie u geld en bezittingen wilt nalaten. Doet u dit niet, dan geldt de wet en erft bijvoorbeeld een ongehuwde partner of een goede vriend niets en uw naaste familie alles. Ook eventuele uitvaartwensen legt u vast.
* In een codicil kunt u sieraden of kleding nalaten. Er worden wel eisen gesteld aan zo'n codicil.
* Bedenk of u donor wilt zijn na uw dood en of u dit kenbaar heeft gemaakt in het Donorregister of dat u uw lichaam ter beschikking van de wetenschap stelt.
* U wilt misschien een lijdensweg voorkomen? Een euthanasieverklaring geeft geen garantie, maar wel meer kans dat uw leven bij ondraaglijk lijden wordt beëindigd.
* In een Speciaal Wensenformulier kunt u uw uitvaartwensen vastleggen of het gebruiken als hulpmiddel om uw gedachten hierover te bepalen. Print het uit en bewaar het bij uw papieren.
* U kunt een executeur testamentair uw uitvaart en afwikkeling van zaken laten verzorgen.

Financiële armslag
Uiteraard hebben ziekte en dood ook financiële gevolgen. Om in uw laatste levensfase wat meer armslag te hebben of uw nabestaanden te helpen, kunt u zich verzekeren.

* Een levensverzekering keert op een bepaalde leeftijd of na overlijden geld uit.
* Pensioenen en spaarvormen zorgen voor extra inkomsten op het moment dat ze nodig zijn. Ze zijn een aanvulling op de beperkte sociale voorzieningen.
* Een 'sommenverzekering' (ook wel kapitaalverzekering genoemd) is een verzekering die na overlijden een bedrag uitkeert en waarmee (een deel van) de uitvaartkosten kunnen worden gedekt (vaak enkele duizenden guldens of meer).
* Een natura-uitvaartverzekering betaalt de uitvaartkosten en verzorgt tevens de uitvaart. Dat kan ondersteunend werken voor uw nabestaanden die veel moeten regelen op een moment dat hun hoofd daar absoluut niet naar staat. Sommige uitvaartverzekeringen bieden ook ondersteuning (nazorg en informatie).

Aandachtspunten in de laatste levensfase
Iemand kan na een langdurige ziekte of zelfs heel plotseling in het eindstadium van zijn leven komen. Dan gebeurt er emotioneel natuurlijk veel met de persoon zelf en met de naaste omgeving. Zie: Emotionele aspecten van de terminale fase. Vervolgens zal er van alles geregeld en beslist moeten worden. Eén van de belangrijkste beslissingen is waar de zieke zijn laatste tijd doorbrengt en wie hem of haar verzorgt. Zie ook de website www.palliatievezorg.nl.

In een ziekenhuis/verpleeginstelling sterven
In een ziekenhuis is permanente verzorging aanwezig en alle medische en verpleegkundige hulpmiddelen. Ook kan men een beroep doen op een geestelijke. De zorg van de familie is minimaal. Wanneer iemand op sterven ligt, is meestal meer bezoek mogelijk, soms zelfs dag en nacht. Vaak is verblijf op een éénpersoonskamer mogelijk. Toch is er weinig privacy, geen eigen spulletjes en er gelden huisregels. Een ziekenhuis is niet bedoeld voor 'uit behandelde' zieken.
Wanneer de dood niet spoedig verwacht wordt, kan overplaatsing naar een verpleeghuis volgen. De werkdruk is hoog, dus de aandacht minder dan gewenst. Een verpleeghuis is voor mensen die ernstig ziek zijn, voortdurende specialistische hulp nodig hebben en thuis onvoldoende verzorgd kunnen worden. Specialisten en hulpmiddelen kunnen indien nodig uit het ziekenhuis betrokken worden. Men ligt meestal met meer mensen op een kamer, terminale patiënten zo mogelijk alleen. Vaak kan de familie overnachten. Er is veel aandacht voor het voorkomen en verzachten van het lijden. Verder gelden ook hier de onder ziekenhuis genoemde nadelen. Soms zijn er lange wachtlijsten voor verpleeghuiszorg.
Een verzorgingshuis is een woonvorm voor ouderen die niet erg zorgbehoeftig zijn. Ook daar komen sterfgevallen voor. Vaak kan de zieke op het eigen appartement of in de ziekenboeg blijven. Wanneer een langdurige stervensfase te verwachten is of een verzorging die erg intensief/technisch is, wordt de zieke overgeplaatst naar een verpleeghuis.

Thuis sterven
De zieke blijft thuis of wordt van het ziekenhuis overgebracht naar huis, en wordt door professionele zorgverleners, vrijwilligers en de eigen kring verzorgd. Zijn er voldoende mogelijkheden en bereidheid in de eigen omgeving om die zware taak met elkaar tot een goed eind te brengen? Familie en vrienden (de mantelzorgers) moeten ook voor zichzelf zorgen en waar nodig ondersteuning zoeken. U kunt zich oriënteren op de mogelijkheden die er zijn op gebied van de thuiszorg, professionele zorgverleners en de terminale thuiszorg. Daarnaast kan het nodig zijn om de hulp van vrijwilligers in te roepen zodat gezinsleden aan hun rust toekomen en het huishouden blijft draaien. Verder zijn er natuurlijk de financiële aspecten van de terminale fase. Misschien zijn er verpleegkundige middelen nodig om de verzorging mogelijk te maken, zoals bijvoorbeeld een ziekenhuisbed. Aangezien genezing niet mogelijk is, zal de aard van de zorg veranderen: lees de behoeften van stervenden.
Soms is het niet mogelijk of niet gewenst thuis te blijven, dan moet er, voor zover dat kan, gekozen worden voor een andere oplossing.

Bijna-thuis-huis
Een tussenoplossing tussen huis en instelling is het Bijna-thuis-huis (ook wel hospice of sterfhuis genoemd), een semi-huiselijke situatie waarin men met hulp van het eigen thuisfront en vrijwilligers tot aan het sterven verzorgd kan worden.

U kunt de voors en tegens van de zorgmogelijkheden afzetten tegen de persoonlijke behoeften, wensen en mogelijkheden. Natuurlijk moeten er allerlei (administratieve) zaken geregeld worden. Men kan bijvoorbeeld alsnog een uitvaartverzekering tegen de hoogste koopsom afsluiten, goedkoper dan de uitvaart geheel zelfstandig te laten verzorgen. Misschien moet de voogdij van de kinderen geregeld of de zorg voor huisdieren worden overgedragen. Indien er nog geen testament is, kunt u dat alsnog laten opmaken. Vaak wil de terminaal zieke conflicten uitpraten, iets meedelen en, ongetwijfeld, afscheid nemen.

Testament
Een testament is een notariële akte waarin u het volgende kunt vastleggen: uitvaartwensen, wie uw zaken afwikkelt, de verdeling van de nalatenschap en eventuele voogdij. U kunt zo afwijken van het wettelijk erfrecht, waarbij de huwelijkspartner, kinderen en bij het ontbreken daarvan de nabije familie alles erft. Ook kunt u uw partner beschermen door vast te leggen dat de boedel pas verdeeld wordt als de langstlevende ouder overlijdt (langstlevende testament), dit afhankelijk van de hoogte van het te erven kapitaal. De tarieven voor het opstellen van een testament verschillen per notaris. Deze kunnen variëren van 140,- euro tot 365,- euro of meer. Het is daarom de moeite waard om bij verschillende notarissen te informeren naar de tarieven. U krijgt deze informatie met een eenvoudig telefoontje.

Codicil
U heeft voor het opstellen van een codicil geen notaris nodig. Het codicil geeft een redelijke mate van zekerheid dat de aanwijzingen van de overledene worden opgevolgd; volgens de Wet op de lijkbezorging dienen de wensen van de overledene namelijk te worden uitgevoerd. Het codicil mag geen bepalingen bevatten die strijdig zijn met de wet, dan wordt het ongeldig. Een codicil moet handgeschreven, gedateerd en ondertekend zijn. U beschrijft daarin: uitvaartwensen, wie uw zaken afwikkelt, verdeling van omschreven meubels, sieraden en kleding. Alles stuk voor stuk beschreven, alleen voor kleding is dat niet nodig. U kunt geen geld nalaten op deze manier. Vertel iemand waar uw codicil ligt of deponeer het bij een notaris.

Uitvaartondernemer
U kunt uw speciale wensen voor de uitvaart ook vooraf vastleggen bij een uitvaartondernemer. Meestal zal de uitvaartondernemer daaraan de eis verbinden dat de uitvaart ook door hem of haar verzorgd wordt. Voor uitvaartondernemers, zie www.uitvaart.nl/uitvaartbranche/.

Donorregister
In 1996 is de Wet op de orgaandonatie aangenomen. Doel: een aantal zaken verbeteren op het gebied van donatie en transplantatie, vooral om het aantal orgaan- en weefseldonaties te vergroten. In de plaats van het donorcodicil is het Donorregister gekomen. In dit register worden de wilsverklaringen van Nederlandse burgers in een centraal registratiesysteem bijgehouden. Het Donorregister is in 1998 in werking getreden. In dat jaar hebben alle inwoners van Nederland van 18 jaar en ouder van het Donorregister een brief met registratieformulier ontvangen. Hierin kon men aangeven of men donor wil zijn, en zo ja welke organen en weefsels men wil nalaten voor transplantatie. Iedereen die na 1998 18 werd of wordt krijgt vanzelf dit formulier opgestuurd. Wijzigingen zijn mogelijk door een nieuwe donorverklaring in te vullen en op te sturen naar het Donorregister.
Orgaandonatie heeft geen gevolgen voor de opbaring. Het lichaam blijft toonbaar.

Donorcodicil
Overigens blijft het donorcodicil, mits gedateerd en ondertekend, een rechtsgeldig document. Net als iedere andere schriftelijke wilsverklaring die gedateerd en ondertekend is. Het is dan natuurlijk wel van belang dat men deze wilsverklaring ook altijd bij zich draagt en het besluit met familie en/of vrienden bespreekt. Dragers van een donorcodicil staan echter nergens geregistreerd en uit onderzoek blijkt dat veel codicildragers hun donorcodicil vergeten mee te nemen. Registratie van de keuze (voor of tegen donatie) in het Donorregister is eenvoudiger en geeft meer zekerheid.
Meer informatie over orgaandonatie vindt u op de homepage van de Stichting Donorvoorlichting.

Euthanasieverklaring
Indien u uw leven denkt te willen beëindigen bij ondraaglijk lijden, kunt u een euthanasieverklaring opstellen. Deze mag slechts voor één uitleg vatbaar zijn. Raadpleeg voor zo'n goed geformuleerde verklaring de Vereniging voor Vrijwillige euthanasie .

Speciale wensenformulier
U kunt dit formulier uitprinten, invullen en bewaren.

Executeur testamentair
Een executeur testamentair wijst u aan in uw testament of codicil. Hij of zij is verantwoordelijk voor de afwikkeling van uw zaken en vaak ook de regeling van de uitvaart. Ook een notaris of bank kan executeur testamentair zijn. Een vergoeding is gebruikelijk.

Emotionele aspecten
In de terminale fase maken zowel de stervende zelf, als zijn of haar omgeving een soort rouwproces door. Er kunnen verschillende emoties en stemmingen een rol spelen: ongeloof, ontkenning, hoop, wanhoop, depressie, boosheid, berusting. En dat alles in willekeurige volgorde. Soms is het moeilijk elkaar te bereiken: de zieke kan 'onredelijk' zijn uit woede over zijn lot, men wil elkaar 'sparen' en gaat verstoppertje spelen. Probeer open te communiceren met wederzijds begrip.

Mantelzorgers
Mantelzorgers zijn naaste verzorgers zoals familie, vrienden, partner. Soms is het een heel netwerk, soms is er alleen de partner. Zorgen is zowel psychisch als lichamelijk zwaar. Wanneer iemand zelf ook niet zo fit meer is, weinig slaapt, angstig is voor de naderende dood en de eigen toekomst, kan zo iemand er zelf aan onderdoor gaan. Mantelzorgers proberen vaak alles zelf te doen, gunnen zich te weinig rust en ontspanning. Afleiding en het delen van zorg en ervaringen is belangrijk. Zoek hulp bij familie, vrienden, buren, vrijwilligers of een steunpunt Mantelzorg.

Professionele zorgverleners
In eerste instantie krijgt men natuurlijk met de huisarts te maken. Voor thuiszorg kan men verder terecht bij het kruiswerk (wijkverpleging) en gezinsverzorging.

* De wijkverpleegkundigen zorgen voor de verpleegtechnische basiszorg: het wassen van de zieke, voorkomen en behandelen van doorliggen, wondverzorging, inbrengen van sondes en katheters en geven van injecties. Ze komen een aantal malen per dag, soms in de avonduren, maximaal 2,5 uur per dag. Zij coördineren de zorg, geven emotionele steun en signaleren overbelasting of sociale problematiek. In een logboek wordt onderling informatie overgedragen.
* Gezinsverzorging houdt het huishouden draaiend: vaak is dat huishoudelijke hulp, schoonmaken, koken, maar ook hulp bij bijvoorbeeld wassen, aankleden, toiletgang, eten en drinken. Ondersteuning dus van het totale gezin. Bij aanmelding heeft de gezinszorg een gesprek met u over de noodzakelijke hulp.

Terminale thuiszorg
Wanneer de zieke permanente verzorging nodig heeft, is dit alles ontoereikend. Als de huisarts aangeeft dat verpleeghuiszorg of ziekenhuisopname nodig is, kan men ook 24-uurs zorg krijgen, de intensieve thuiszorg. Dit voor een periode van maximaal 3 maanden. Deze zorg heeft voorrang en wordt gegeven door dezelfde thuisverzorgers die u al had. Ook kunt u overwegen de hulp van vrijwilligers in te roepen. Particuliere thuiszorgbureaus geven ook dag- en nachtzorg; overleg of uw verzekeraar deze (aanzienlijke kosten) betaalt.

Vrijwilligers
Het thuis verzorgen van een terminaal zieke patiënt is heel zwaar. Mensen overvragen zichzelf vaak. Kans op ziekte en overspannen raken neemt toe. Vrijwilligers kunnen ondersteunen door bijvoorbeeld te waken of zorgtaken over te nemen. Ze zijn doorgaans niet verpleegkundig opgeleid. Zij steunen vooral door aanwezig te zijn. Hun kracht zit in luisteren, een klankbord zijn en zorg voor de kleine dingen. Meestal zijn ze snel inzetbaar.

Financiële aspecten
Thuiszorgkosten vallen onder de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Er is een jaarlijkse contributie aan het kruiswerk verschuldigd (van rond de 20 euro per jaar). Als u bij aanmelding meteen een beroep doet op de zorg, betaalt u een eigen bijdrage van circa 35 euro extra. Voor verpleging en verzorging thuis geldt een eigen bedrage van 5 euro per uur tot een maximumbedrag per week. Het maximumbedrag is afhankelijk van het belastbaar inkomen en bedraagt ten hoogste 115 euro per week De intensieve thuiszorg wordt betaald door ziekenfonds en particuliere verzekeraars.

Behoeften van stervenden
Zorg in de terminale fase is gericht op het bestrijden van symptomen: pijn, jeuk, onrust, angst, dorst. Help de zieke die onaangenaamheden zoveel mogelijk de baas te blijven en ze te voorkomen (doorliggen). Angst kan verminderen door te praten over wat de zieke bezighoudt, bijvoorbeeld euthanasie en goede pijnbestrijding. Dat kan er al voor zorgen dat de stervende zich beter voelt. Van belang zijn: aanwezigheid, bereidheid tot luisteren, kleine zorghandelingen zoals bed opschudden, bevochtigen van de mond. Zorg bijvoorbeeld voor bloemen en muziek. Uiteraard kan de zieke zolang mogelijk zelf beslissen over zaken die voor hem van belang zijn. Hij/zij zal afscheid willen nemen, maar de behoefte aan contact zal daarna verminderen, zorg voor rust.

Voogdij
Voogdij kan per testament worden geregeld. Doorgaans zal de kantonrechter akkoord gaan met de voorgedragen persoon.